 |
| * |
Z
cyklu:
Miło mi pana poznać…
Leopold
TYRMAND
Osią tej recenzji jest pytanie: Co sprawiło, że ta konkretna książka Tyrmanda okazała się najpoczytniejszym
kryminałem napisanym w czasach PRL-u oraz największym
sukcesem wydawniczym powojennej prozy polskiej?
 |
| ** |
W
wielu ojczyzny zakamarkach,
Przykryte
kurzem i paletami,
Świecą
się gwiazdy literatury,
Świecą
się latami.
Wcześniej
tylko słyszałem o Tyrmandzie. Na „Złego” trafiłem a propos przeglądania
jakiegoś zestawienia typu Top10, a że akurat miałem wielką ochotę na starszy kryminał,
w dodatku polski – tak zaczęła się moja przygoda z twórczością pisarza. 7 stron
brudnopisu - tyle uzyskałem przy okazji pisania o tej książce, uprawiając swój
myślowy freestyle. Ja już poznałem odpowiedź na postawione wyżej pytania o
przyczyny sukcesu „Złego” - mnie przekonywać nie trzeba - pozostaje mi tylko zachęcić
Was do lektury, udowodnić wartość utworu. Pytanie dla mnie brzmiało: Jak
potencjalnemu czytelnikowi przedstawić tę książkę możliwie zwięźle i
obiektywnie, czyli z jedną wadą i mnóstwem zalet?
Nakreślmy
klimat „Złego”. Zarysujmy czas i miejsce akcji.
„W gigantycznym oddechu budowlanym, jakim wznosiła się pierś Warszawy tych lat, świeżo postawiony gmach, bez tynków i schodów, zaludniany bywał przez użytkowników. To była reguła, wynikająca logicznie ze zdrowego głodu odbudowy.”
Uwaga!
Uwaga! Warszawa (lat 50.) w rozkroku: blizny wojny, a więc rumowiska, a jednocześnie, wciąż gorące wspomnienia historycznego
gwałtu, zmieszane z oczekiwaniem na nowe, na to, co zastąpi ruiny, a wszystko
podszyte obawą o przyszłość. Wielkie spustoszenie: stosy cegieł i hałdy gruzu sformowane przez
buldożery; „rozbebeszone posesje i place
budowy”, „niskie piwnice, ciągnące
się załomami, zatłoczone starym szmelcem i wszelkiego rodzaju śmieciem”, „pusta czerń wąwozów ulicznych z jarzącymi
się tu i ówdzie wejściami do pieczar-knajp”, w tle zaś „największy plac Europy” oraz niegotowy jeszcze Pałac Kultury i Nauki.
Słowem, ruiny skonfrontowane z odbudową, nieustanne wędrówki po zgliszczach i gruzach albo wspinaczki po resztkach kamienic, do mrocznych kryjówek, gdzie
kryją się… No właśnie, kto?!
„Były to lata, gdy przed społecznością dźwigającej się z ruin Warszawy stanął groźny problem chuligaństwa. Problem ten rozrastał się do rozmiarów choroby społecznej, prawdziwej klęski, z każdym rokiem przybierał na masowości.”
I pojawia się Zly, i Kudłaty. Obaj to skupiska
wielkiej mocy, tyle że o przeciwstawnych ładunkach, obaj mocarni,
nieodgadnieni, wręcz mityczni, koncentrują wokół siebie grono zwolenników – to „zawodnicy
robiący różnicę”, dzięki nim można zyskać przewagę na warszawskiej szachownicy,
gdzie bój toczą dobro i zło, a stolica tylko patrzy.
Tytułowy Zły to nierozpoznawalny,
bezlitosny mściciel, który w obronie pokrzywdzonych mieszkańców Warszawy
wypowiada wojnę stołecznym przestępcom i chuliganom skupionym wokół Kudłatego.
Zły i Warszawa jak Batman i Gotham, albo Spiderman i Nowy Jork? Skojarzenia jak
najbardziej na miejscu a przecież jest też kolejne podobieństwo: obrońca i bohater
uciśnionych, a jednak nieakceptowany przez
organy ścigania. Państwo niweczy wszelkie oddolne inicjatywy obywateli, ściga
Złego za to, że pomaga sam, nie czekając na śledztwa ani oficjalne pozwolenia.
Postrzega się go tak samo, jak przestępców, których zwalcza.
Tyrmand napisał powieść o polskim superbohaterze, dał ludziom to,
czego wcześniej nie było; postać, stworzoną wprawdzie kilkadziesiąt lat temu,
ale wciąż zasługującą na miano kultowej. I czynił to - paradoksalnie - na wiele
lat przed swoimi przenosinami do Stanów Zjednoczonych – mekki superbohaterów.
